
محترم داکترسید حمیدالله روغ
24.10.2018

مقام بیدل در بحث «وجوب و امکان»
قسمت سوم -بند اول
«وجوب» و «امکان» در حکمت
و
«برهانِ سینوی»
تذکر:
نوشتۀ حاضر یک بازنویسی بسیار شتابزده است؛نوشتۀ اصلی، که بسیارغنی تر و بسیار نفیس تر بود، متأسفانه چند روز پیش تلف شد.
•
اینک وارد موضوع اصلی بررسی حاضر می شویم؛ و تکرار می نویسیم:
موضوع بررسی ما «مقام بیدل در بحث وجوب و امکان» است؛ پس این بررسی حصرِ در دو حدّ می شود:
یکی این که در بارۀ تاریخ و سیر حکمت، خاصتاً با عطف به مبحث وجوب و امکان، بیدل چگونه می اندیشیده است؟ یعنی بیدل از سیر این مبحث در تاریخ حکمت چی نقدی داشته است؟
و دیگری این که بیدل، خودش، مبحث وجوب و امکان را چگونه، و بنابران با کدام تعدیلات، مطرح می کند؟
بار دگر ابراز سپاس دارم به کاوه شفق گرامی که یادداشت های شان انگیزه شدند تا این بحثِ بسیار لازم دایر شود؛ یک چنین بررسی ناگزیر می باید با گفتار بیدل مستند ساخته میشد؛ حاصل این جست وجوی بسیار شتابزده به خوانندۀ گرامی پیش کش می شود؛ جست وجو در توفانکدۀ اندیشۀ بیدل جز به سرگردانی قطره در بحر نمی انجامد:
دلِ گم گشته، می گفتند دارد گرد این وادی
به جست وجو نفس ها سوختم، اما نشد پیدا
•
بحث وجوب و امکان با معلم ثانی ابونصر فارابی آغاز می یابد؛ ابونصر فارابی حکمت را بنیاد گذاشت؛ ابن خلکان بدرستی می نویسد که :«...فارابی بزرگترین همه فلاسفۀ اسلامی است»؛ و آفرینِ جان آفرین بر نَفس برین اش باد!
ابو نصر فارابی، مؤسس حکمت است؛ ازاین نظر که وی نخست اصول و مبادی حکمت را وضع کرد؛ و سپس طرح و شرح مسایل از مراجعه به این اصول ومبانی نتیجه گرفت؛همین مشخصه میراث ابونصر و حکمت وی را از معتزله و اسماعیلیه متمایز می سازد؛
ابونصر برای فراهم آوردن حکمت، به مجموع معارف عصر خود مراجعه کرد؛ وبا تکیه بر نص یک نظام مفهومی و فکری را تأسیس کرد که «ماسَبَق» نداشت؛حاصل این کوشش فارابی همین حکمت است که، بگفت هانری کاربن، یک «مکتب تازه است... اگر چه فارابی از افلاطون و ارسطو و فلوطین مطالب زیادی اخذ کرده است، ولی شخصیت خود را نیزحفظ کرده و به آن چه از دیگران اخذ کرده رنگ خاص خود را زده است»؛
فارابی فصل و تمایزی را که کندی در میان دین و فلسفه می گذاشت، مسترد کرد؛ و یک تأمل نو آورد در نسبت میان دین و فلسفه؛ فارابی میراث فلسفۀ یونانی، افلاطون و ارسطو ونوافلاطونیان، واما هم چنان، بدون تردید، میراث فکری مصری و بین النهرینی و خراسانی و هندی، را وارد حکمت ساخت؛
این سخن که گویا فارابی صرفاً از فکریونانی سخن می گوید، به دور از احتیاط و امانت است؛ فارابی پس از بررسی عمیق میراث یونانی یک مکتب نو در تاریخ فکر گشود، که نه به مکاتب یونانی می تواند مراجعه داده شود، و نه با مراجعه به مکاتب یونانی می تواند تفسیرشود؛ فارابی میراث یونانی را درمحک نص بازاندیشی کرد؛ ازاین نظر تمایز می افتد درمیان میراث فلسفۀ یونانی از یکطرف؛ و آن اصول فکری که، بدست و بقلم و اندیشۀ فارابی، حکمت در آن پی ریزی شده است؛کوشش ابونصرفارابی در«الجمع بین الرأی الحکیمین افلاطون و ارسطو»،هم، یک کوشش خالص و تفننی فلسفی نیست؛ فارابی درمتن این کوشش راه خود را بسوی مفهوم سازی برای حکمت می گشاید؛ اعتنای کم و بیش خاص فارابی به ارسطو هم، از این می آید که ارسطو نخستین متفکر در تاریخ بشر است که فلسفه را بر تعریفات منضبط و منقح مفهومی مبتنی ساخت.
تردیدی نیست که درحکمت با یک دستگاه مقولاتی مواجه می شویم که، به یُمن نبوغ فارابی، ازیک انتظام خارق العاده برخوردار است؛ بدین سان در می یابیم که این که فارابی مقولات وجود و امکان و ضرورت و سایر مقولات یونانی را بکار می گیرد، در این جهد، توجهش به اجتهاد برای پی ریزی مقولات، و تعریفات، برای حکمت بوده است؛
هانری کاربن آن جا که می نویسد نظریه دربارۀ وجوب و امکان: «.....که نزد ابن سینا اهمیتی ویژه پیدا خواهد کرد، ابتدا به صورت مجمل بوسیلۀ فارابی بیان شد» {پانویس شماره13}، بنظر می رسد که هنوز حق مطلب را ادا نکرده است؛ فارابی نه تنها مقولات فلسفۀ یونانی، از جمله ارسطو، را وارد حکمت می سازد؛بل کارآغازین کندی برای یافتن معادل های عربی در برابر مقولات فلسفۀ یونانی را هم تکمیل می کند؛ بدینسان می پذیریم که فارابی مقولۀ «واجب» را در قیاس با نظام مفهومی یونانی، وارد «حکمت» کرده باشد؛ و اما ترکیبات «واجب الوجود» و«ممکن الوجود» و «واجب الوجود بالذات» و «واجب الوجود بالغیر»، و از این گونه، همه از واضعه های خود فارابی اند؛
فارابی فلسفه را، مطابق به «افلاطون و ارسطو، علم به موجود از آن حیث که موجود است»، می داند؛ و:
«فارابی موجود را تقسیم به واجب الوجود و ممکن الوجود می کند. واجب الوجود موجودی است که وجودش عین ماهیت و ذات اوست؛ وعلت ندارد، بلکه اوعلت جمیع ممکنات است؛ اما موجود ِ ممکن محتاج و مسبوق به علت است؛ و چون به حکم بطلان تسلسل، سلسلۀ علت و معلول نمی تواند نا متناهی باشد؛ سلسلۀ علل باید به علت العلل و به واجب الوجود برسد؛ که ازلی است؛ و حقیقت تام است؛ و حدوث و تغییر در آن راه ندارد؛ و عقل محض؛ و عاقل ومعقول؛ و خیرمحض است؛ و اوست که برهان بر جمیع اشاء و علت اولی موجودات است؛ واجب الوجود، واحد است و شریک ندارد...» { پانویس شماره 14}
بدینسان این فارابی است که حکمت را با بحث از اثبات خداوند(ج) پیوند می دهد؛ کوشش برای اثبات خداوند با فارابی آغاز می شود؛ و فارابی این کوشش را در مقام رسالت اصلی، و دلیل مؤسسۀ، حکمت می فهمد؛
این فارابی است که درمیان وجود و موجود تمایز می گذارد؛ و وجود را کلی، وموجود را جزوی می داند و می نویسد که «وجود محمول حقیقی نیست» است ؛ و بنابران وجود همان است که در نص خدا نامیده می شود؛
فارابی تفکیک موجود به وجود و ماهیت را بنیاد گذاشت؛ و مقولات ده گانۀ ارسطو را که در وجود بحث می کند؛ به مقولات نُه گانه ذیل مفهوم ماهیت برگردانید؛ فارابی از موجودی سخن گفت که «سبب ندارد و یگانه است»؛ و رأی ارسطو راجع به علت وعلت اولی را بازاندیشی کرد؛ و علت اولی را بر مبنای «فاعلی» تبیین کرد و از طریق تبیین علت فاعلی به علت غایی رسید؛ و این بحث را با «خلق» و «امر» پیوند داد؛ و در بالقوه وبالفعل ارسطو بحث کرد؛ بحث فارابی، و به تبع وی ابن سینا، از علیت، هنوز، «لَمّی» است؛ یعنی فارابی از بحث درعلت به معلول می رسد؛ پایان ترمی بینیم که بحث بیدل از علیت، «اِنّی» است؛
معلم ثانی، فارابی یکی از انگشت شمار نوابغی است که در اندیشۀ بشری یک بُرّش بسیار عمیق پی افگندند؛
ابونصرفارابی یک افغان است؛ روشنفکری افغانستان باید یک مکتب مستقل برای مطالعۀ آثار و افکار فارابی بگشاید؛
تفصیل در میراث فارابی را که به فرصت دیگر واگذار کنیم، این نکته را دقیق می سازیم که ابن سینا مباحثی را بسط داده است، که فارابی اصول و مبانی طرح آن ها را وضع کرده است؛و اما چرا هانری کاربن، در این میان، می نویسد که وجوب وامکان در نزد ابن سینا «اهمیت ویژه» می یابد؟
شیخ الرییس ابن سینا، «حکمت مشاء» را آورد؛ و با بسط اصول و مبادی فارابی به مبحث حکمت «فعلیت» بخشید؛ سینا با اقتداء به فارابی میگوید که مابعدالطبیعه علمی است که در بارۀ «موجود مطلق و لواحق ذاتی آن بحث می کند» ابن سینا نزدیکتر با ارسطو کار می کند و فلسفۀ ارسطو را «با عقاید متکلمین اسلام سازش می دهد و این همان کاری است که اسماعیلیه می کرده اند»{پانویس شماره 15} بدین سان است که ابن سینا مفهوم فلوطینی و اسماعیلی «صدور» را می آورد: «وجود، یک علت واحدۀ مطلقه دارد که همه اشیاء از او صادر شده اند»؛
و ابن سینا، به پیروی از فارابی، مبحث وجود شناسی را بسط می دهد. و در بحث وجود دو تمایز اصلی را وارد می کند: یکی این که «ماهیت» و «وجود» را دو جنبۀ شیء= موجود می داند؛ و دیگری این که «وجود» را به سه «قسم» تقسیم می کند: واجب و ممکن و ممتنع؛ ومی نویسد که اگر ماهیت قابل جدایی از وجود نباشد و عدم وجود ان مایۀ تناقض یا امر محالی شود، چنان وجود«واجب» است؛ در واجب، وجود وماهیت یکی است؛ و این همان واجب الوجود است؛ و سینا از «ممکن» بحث می کند و میگوید که ممکن، برای این که مصداق بیابد، علاوه از وجودش، ضرورتاً باید یک مضاف بپذیرد؛سینا همین مضاف را «ماهیت» می نامد؛ پس سینا «ممکن» را مرکب می داند از «وجود» و «ماهیت»؛ و این ترکیب از «وجود» و «ماهیت» را، سینا، «موجود» می نامد؛
این تفکیک مفهومی در میان «وجود» و «موجود» که سینا، بوساطت «ماهیت»، بدان دست می یابد، در تاریخ فکر آوردۀ ابن سینا خوانده شده، و نقد شده است؛ و به همین دلیل گفته می شود که «ماهیت» در فلسفۀ سینا «مقولۀ کلیدی» است؛ سینا در نسبت میان وجود و ماهیت به «ماهیت» اصالت قایل می شود:« مابعدالطبیعۀ بوعلی فلسفۀ اصالت ماهیت است و این اصالت ماهیت در سنت ایرانی مکتب بوعلی تا زمان ملاصدرا ادمه می یابد»{ پانویش شماره 16}.
اینک ابن سینا یک گام فراتر می گذارد و در چارچوب همین مبادی، یک «برهان» ابداع می کند برای اثبات خدا (ج)، که خودش آن را برهان صدیقین می نامد و در تاریخ حکمت با نام برهان سینوی معروف است؛
بحث در خود این برهان، و یا ضوابط آن، مقصد بررسی حاضرنیست {پانویس شماره17} فشرده می نویسیم: سینا دو حیثیت وجود و ماهیت را مقدمه می گیرد؛ تا «موجود» را باعطف به «ماهیت» از «وجود» متمایز کند؛ یعنی سینا یک طریق وضع میکند تا با تحلیل استدلالی {=عقلی} از«موجود بما هو موجود»، «وجودِ فارغ ازماهیت» را «واجب» بنامد؛ می گوییم طریق استدلالی، منظور این که سینا موفق می شود بحث برهانی در«وجوب» را از نسبت به «فعل»، و به «خلق»، آزاد بسازد؛ و یک طریق خالص استدلالی، مبتنی بر علیت، برای اثبات «واجب الوجود» فارابی وضع کند؛ و همین «استدلال»، همان است که «برهان وجوب و امکان = برهان صدیقین = برهان سینوی» نامیده شده است. ابن سینا به نشانۀ همین حجت که آورده است، «حجت الحق» نامیده شد؛
در تاریخ اندیشۀ بشری، و در تاریخ خداشناسی، برهان سینوی نخستین اجتهاد منتظم عقلی و استدلالی از جانب انسان است که برای اثبات خدا(ج) اقامه شده است، و در نوع خود بی نظیر، است؛ و اثرات عمیقی بر تأمل دینی در شرق و غرب داشته است؛ و الهیات مسیحی هم به این برهان سینا اقتداء کرده است؛ مقولات کلیدی این برهان، سه مفهوم وجوب وامکان وامتناع هستند؛ بار نخست ملا صدرا در قرائت خود از برهان سینوی، این سه مقوله را متمایز می سازد و «مواد ثلاثه» می نامد؛
بدینسان پس از فارابی و ابن سینا، مجموع آموزش حکمت بر مدار این سه مفهوم، همان مواد ثلاثۀ، دایر می شود؛ و دلیل این که دوگانۀ مفهومی وجوب و امکان در صدر مقولات حکمت قرار گرفته است؛ و پیوسته و به تکرار و به اصرار مطرح شده است، نیز در همین جا است؛
تاریخ حکمت، از قرن دهم تا قرن هفدهم، تاریخ جدل در بارۀ برهان سینوی، و بنا بران تاریخ جدل در بارۀ «وجوب و امکان» است؛ این جدل ازحکمت به كلام فراتر رفت؛ مکاتب کلامی بر مدار این بحث از هم متمایز شدند؛ و این جدل در حکمت اشراقی و عرفان نظری فرود امد؛
برای گفتار حاضر از مبحث فارابی و ابن سینا دو نکتۀ مهم را بیرون می کشیم:
یکی این نکته که تفکیک متافزیکی که فارابی درمیان وجود و ماهیت بر قرارمی کند، و ابن سینا آن را بسیار بسط می دهد، را بیان تفاوت «حکمت» با «فلسفۀ ارسطو» دانسته اند؛
دیگری این نکته که درسرتاسر این مباحث، از فارابی تا سینا، ذیل خودِ مفهوم «وجوب» بحث مستقلی دایر نمی شود؛ پایان تر می کوشیم بیابیم که آیا فارابی و سینا، به دلایلی، «وجوب» را مسلم می گرفته اند؟
شیخ الرییس ابن سینا یکی ازبزرگ ترین نوابغ تاریخ بشر، و بگفت سعید نفیسی، «یکی از نوادر فرزندان آدم» است؛ شیخ الرییس با ابوریحان بیرونی آشنایی و مکاتبه داشته و با ابوسعید ابوالخیر دوستی و ارادت عمیقی بهم رسانیده بود؛
شیخ الرییس ابن سینا یک افغان است؛ روشنفکری افغانستان باید یک مکتب مستقل برای مطالعۀ آثار وافکار ابن سینا بگشاید.
اینک بیدل، که مباحث سینوی بدون تردید به وی رسیده است، مفهوم «موجود» را، که از فارابی تا صدرا پیوسته بر آن تاکید شده است، در دستگاه مفهومی خود جای می دهد:
نقد حیرتخانۀ هستی صدایی بیش نیست
ای عدم، نامی بدست آورده یی، موجود باش
طوری که می خوانیم، بیدل مفهوم موجود را در پیوند با هستی و عدم مطرح می کند؛ پایان تر می بینیم که بیدل برهان سینوی {= برهان وجوب و امکان} را مسترد می کند؛ نیز بیدل مفاهیم سینوی «صدور» و «ماهیت»، دو مفهوم کلیدی سینوی، را اصلاً نمی آورد؛
تعارض بیدل با میراث بوعلی سینا را بیش تر ازهمه در بحث سینوی «قِدم وحدوث» می بینیم؛ همین بحث بود که راه را به سوال سنخیت و یا عدم سنخیت کشانید که به اصل «اتحاد خالق و مخلوق» انجامید؛ «اتحاد خالق ومخلوق» ریشۀ هندی دارد؛ و پنج قرن پسانتر«وحدت الشهود» شیخ احمد سهرندی، از اعتراض به همین بحث، آغاز می یابد؛
به هر حال مسلّم است که بحث «قدم و حدوث» تا بیدل رسیده است؛ و بیدل آن را بروشنی مطرح می کند؛ اما بیدل این بحث را نقد می کند؛ و فراتر می رود و خود «علیت» را نقد می کند؛ و از حیثیت تعلیلی یک تبیین «اِنّی» به پیش می کشد؛ یعنی بیدل از معلول به علت حرکت می کند؛ دراین تبیین، بیدل مواضعی در تفکر را آغاز می نهد که بعد از وی در اندیشۀ کانت و شوپنهاور مطرح می شوند و آنان علیت را بحیث «یک صورت فاهمۀ تجربی» مطرح می کنند؛ {پانویس شماره18}
بیدل نسبت در میان قدم و حدوث را معکوس می سازد؛ و می گوید که حدوث کرسی استنباط ما در بارۀ قدم است؛ و بنابران مجموع بحث «قدم و حدوث»، طوری که از حکمت به وی رسیده است، را مسترد می کند:
جز ز حادث، قدیم رخ ننمود
کرد از بس خِرَد معاینهها
نیست موج و آب جز سازِ محیط
بر حدوث، اینجا نمی چربد قِدم
آفتابِ قِدَم همان قدم است
نه هبوطى است در میان، نه صعود
•
•
همچو موج و حباب از این دریا
عالمى جلوه کرد و هیچ نبود
بی خودى باز گرمِ جولان شد
آهِ افسرده شعله سامان شد:
کاین جهان خود نداشت عیبِ حدوث
قابلِ تهمت از چه عنوان شد؟
•
گر حدوث است ور قِدَم ماییم
بىکم و کیف، کیف و کم ماییم
دقت می کنیم: منظور بیدل این نیست که دوگانۀ مفهومی قدم و حدوث نادرست هستند؛ منظور بیدل این است که نظریۀ تقدم قدم، بر یک منطق دقیق استوار نیست:
خورشید ز ظلمتکدة سایه برون است
تاکی ز حدوث آینه سازید قدم را
تا کمالِ قِدَم عیان گردد
اینقدَر جلوه هم در اخفا کرد
و بیدل مفهوم «سرچشمه» را می آورد، اما بنظر می رسد که ربط این مفهوم با مفهوم سینوی- اسماعیلی «صدور» را مسترد می کند:
ماییم و همین موج فریب نفسی چند
سرچشمه مگویید، سراب است دل ما
شبنمِ لطفِ کریمانِ جهان، برق است و بس
غیرِ آتش نیست، در سرچشمۀ خورشید، آب
بیدل نه تنها از روزن نقد شیخ اشراق و شیخ الاکبر به ابن سینا می نگرد؛ بل خود وی هم درحکمت مشاء چیز های بسیار جالب توجهی نمی یابد؛ همان که بعد ها اقبال گفت:
بوعلی اندر غبار ناقه گم
دست روی پردۀ محمل گرفت
•
شیخ الاشراق سهروردی «حکمت اشراق» را آورد؛ حکمت اشراق دومین اجتهاد مهم است که به پیروی از حکمت فارابی، پس از حکمت مشاء سینا، تأسیس شد؛ برخی مکتب اشراق را یک مکتب «نو- سینایی» دانسته اند؛ سهروردی با سینا می آمیزد و از سینا نقد می کند، اما دقیق این است که مکتب اشراق یک مکتب کاملاً متمایز است و یک نتیجه گیری نو است از جمع میان «آموزش مانوی نور» و نظریۀ فرشتگان سینا و حکمت افلاطون و میراث عرفانی؛ سهروردی، در حکمت، ازغزالی بیشتر متاثر است؛ و از این نظر اصرار به تعلق سهروردی به «مکتب اصفهان» پایۀ محکمی ندارد؛ میرداماد و صدرا سهروردی را تفسیر کردند، اما سهروردی در کدام مکتب نمی گنجد؛
سهروردی در میان فلسفه و حکمت مرز روشن می کشد؛ و حکمت را اصلاً اشراقی و مقدم می داند؛ می گوید اصل، نیل به حقیقت است، و نیل به حقیقت فقط از طریق اشراق میسر است؛ و سهروردی این را «علم حضوری» می نامد؛و می گوید اول هنگامی که حقیقت از طریق اشراقی نایل آمد، بعد ازان فلسفه وارد میدان می شود تا حقیقتِ نایل، را «مستدل» بسازد؛ نخست شیخ اشراق بود که جمع میان اشراق و فلسفه را تأسیس کرد؛و نخست شیخ اشراق بود که به سختگیری در استدلال منطقی فرا خواند؛ و صدرا در اصرار برسختگیری منطقی از سهروردی متاثر است { پانویس شماره19}
سهروردی تفکیک مشایی {فارابی و سینا} در میان «وجود» و«ماهیت» را می پذیرد، و هم به پیروی از سینا می پذیرد که تنها ماهیت شیء است که اصیل است؛ و وجود مقام فرعی و عارضی دارد؛ سهروردی آن چه را از خود می آورد این که وجود و ماهیت، هر دو، دو جنبۀ یک «حقیقت نوریه» هستند؛ و این را «ماهیت نوریه» می نامد؛
سهروردی، دربارۀ چیستی نور، فراتر از غزالی، بحثی ندارد؛ متکلمین به این سوال که آیا «خدا» نور است؟ و یا «نور» خدا است؟ پاسخ رد دادند؛ و دلیل آوردند که «نور» حادث است؛ امام غزالی وعین القضات همدانی این نظر متکلمین را رد کردند؛ غزالی از نور تعریف داد؛ عین القضات گفت که نور یکی از اسمای خداوند {«النور»} است؛ و نوشت که « اطلاق نور حقیقی بر خدا آید»؛
سهروردی گفتت که نور معیار تعریف هر«حقیقت» است؛ سهروردی گفت جهان عبارت است از درجاتی از نور و ظلمت و نوری که در هر جسم مندرج است باعث می شود که جسم قابلیت وجود پیدا کند. سهروردی می نویسد که « ذات نخستین نور مطلق، یعنی خدا، پیوسته در اشراق است و از همین راه متجلی می شود»؛ اما این نظر که سهروردی «نور» را بمعادل «وجود» آورده باشد، تأیید نه شده است؛ جنجال در «تعریف وجود»، بر می گردد به فارابی و طوری که دیدیم این فارابی بود که گفت «وجود»، همان «خدا» است؛ و این همان است که مولانا گفت:
هر چه اندیشی پذیرای فناست
آن چه در اندیشه ناید، آن خداست
و بیدل می گوید:
ما را چه خیال است بدان جلوه رسیدن
او هستی و ما نیستی، او جمله و ما هیچ
شیخ الاشراق در نور، تشکیک{= مراتب} می بیند و می گوید نور یا به خود معطوف است و آن «نور مجرد» است؛ و یا به غیر معطوف است، و آن «نورغاسق» است؛ و این ماهیت نوریه در «آن سو»، تا نورالانوار فرا می رود؛ و در«این سو» تا مرتبۀ ظلمات فرود می آید؛ پس تشکیک نور بمعنای مراتب درغنا و فقر از «ماهیت نوریه» است؛ و سهروردی دو مفهوم «وجوب» و «ممکن» را با این تشکیک مرتبط می سازد؛ تشکیک به استقامت نورالانوار،همان «وجوب» است؛ و تشکیک به استقامت ظلمات، همان «ممکن» است؛
«نورالانوار» درسهروردی صیغۀ جمع، از مفرد نور، نیست؛ نورالانوار«کانون نور» و «نور محض» است که تکثرِ نورِغاسق را در خود مجتمع می کند؛ نور متکثره، در «اشراقِ مدام» بسوی «نور مجرد» است؛ این اشراق در نفس وقوع می یابد؛ و مضمون «مرجعیه» دارد؛ عارفی که از طریق اشراق واصل به «نورمجرد» شود، «متأآله» و«متأآلهون» می شود؛
سهروردی «آموزش نور» را از«مانی» و«آموزش فرشتگان» از زرتشت و ابن سینا بر می گیرد و، با اتکا به نص، وآموزش افلاطون، و آموزش عرفایی چون بایزید بسطامی، بسط می دهد؛ وبا نام «حکمت خسروانی» وارد حکمت اشراق می سازد. از این نظر نه اشراق سهروردی، و نه حکمت خسروانی کدام خویشاوندی با وحدت وجود شیخ اکبر ندارند؛
سعدی شیخ الاشراق سهروردی را ملاقات کرده؛سعدی کهن سال و بزرگ به سهروردی جوان دست ارادت داده است؛
بیدل شیفتۀ نظریۀ اشراق است؛ شیفتگی بیدل به نظریۀ اشراق بیش از همه به این دلیل است که آن چه سهروردی از مفهوم «اشراق» منظور می کند، تقارن بسیار دارد با آن چه بیدل از مفهوم «شعر» منظور می کند؛ ازین جاست که تا ما تبیین بیدل از«شعر» را نشناسیم، نمی توانیم شعر بیدل را بشناسیم؛ و فقط اعتنای بسیار عمیق و جدی و ارادتمندانه ای که بیدل به سهروردی دارد، کافی است که اصرار در بارۀ «صرفاً وحدت وجودی» بودنِ بیدل، جداً مسترد شود؛
بیدل با آورده های سهروردی کار منظم و گسترده مفهومی می کند؛ اشراق سهروردی یک بخش مهم از دستگاه مفهومی بیدل را می سازد؛ ظاهراً بیدل خود مفهوم اشراق را نمی آورد؛ اما بخش مهم شعر بیدل، اشراقی است:
بيدل چنان كه سايه به خورشيد می رسد
من نيز رفته رفته به دلدار می رسم
غبار جسم حجاب جهانی نورانی است
ز ننگ سایه برآ ، آفتاب را دریاب
ظلمت ما را فروغ نور وحدت جاذب است
سایه آخر می رود از خود به طرف آفتاب
باید به نور آفتاب از سایه نتوان یافت آثاری
هوس مفروش بیدل، محو دیدار اینچنین باید
باید تأکید شود که اشراق بیدل، طوری که برخی منابع ایران کنونی می نویسند، تکرار«اشراق زرتشتی» نیست؛ بیدل «آتش» را یک «عنصر» می داند؛ و بوضاحت در میان روشنی و آتش؛ نور و نار، تمایز می گذارد:
رفع ظلمت، حضورِ خورشید است
نور باقى است، چون نمانَد نار
گر به عرفان رسى، همان نورى
ور به غفلت روى، همان نارى
آسمان باليدم و آفاق گل كردم به وهم
گاه نورم بود جولانگاهِ شوخي، گاه نار
سوختن درهر صفت منظورعشق افتاده است
مشرب پروانه از آتش نداند نور را
نفس را ترک هوا روح مقدس میکند
شعلهای کز دود فارغ گشت عین نور شد
و بیدل تشکیک{= مراتب} در نور را می پذیرد:
خواندم از گردش پیمانهٔ تحقیق خطی
که به ظلمتکدهٔ حیرت، نورم افکند
زین کدورت- رنگ بنیادی، که داری در نظر
سایه میبینی، نمیفهمی که نورت زیر پاست
در سوادِ فقر دارد جوهرِ تحقیق ، نور
چون جهان تاریک گردد، شمع روشن می شود
ظلمت ما را فروغِ نورِ وحدت جاذب است
سایه آخر میرود از خود به طرف آفتاب
غافلان را نور تحقیق از سواد فقر نیست
توتیا کی دیدهٔ تصویر روشن میکند
در سواد فقر دارد جوهر تحقیق نور
چون جهان تاریک گردد شمع روشن میشود
نور از او بیاحتجاب و ظلمت از وی بیکلف
ذات عالمتاب او خورشید روز و ماه شب
بیدل بلحاظ مفهوم سازی در سهروردی بسیار دقت کرده است؛ مفهوم «نورالانوار» سهروردی را بیدل با آموزش های هندی می آمیزد؛ و ازآن به مفهوم «حقیقت الحقیقه» میرسد، که درقسمت اول به ذکر آوردیم؛ و اما بیدل از نظام مفهومی سهروردی نقد هم می کند؛ تا جایی که بحث کنونی ما ربط می گیرد، سه نقد مهم مفهومی بیدل از سهروردی را نشانی داده می توانیم:
یکی این که از نظر بیدل، سهروردی در این که «نورمجرد» و«نورغاسق» را به جای «نور» و«ظلمات» منصوص می نشاند؛ دچار یک خبط خشن است؛ بیدل این خبط سهروردی را مسترد می کند؛ و دو مفهوم «نور» و «ظلمت» را نه با مراجعه به سهروردی، بل با مراجعه به نص می آورد ؛ یعنی بیدل «نور» و «ظلمات» را شامل مراتب تشکیک نور نمی گرداند؛ و «نور» و «ظلمت» را بحیث مفاهیم مطلق منصوص درنظر می گیرد و این دو را «مقابل ها» می داند؛ و «مساوی»؛ و «یکسان»؛ با هم می آورد:
نور و ظلمت مقابلِ هم شد
داد آرایشِ صباح و مَسا
در حقیقت هیچکس بر هیچکس ممتاز نیست
نور با ظلمت در این محفل مساوی کرد سر
بیدل اینجا هیچکس از هیچکس چیزی نیافت
پرتو خورشید بر مهتاب بهتان یافتم
نور از او بی احتجاب، و ظلمت از وی بیکلف
ذات عالمتاب او خورشید روز و ماه شب
خوابناکان را نمیباشد تمیز روز و شب
ظلمت و نور است یکسان تن به غفلت داده را
این دقت نظر بسیار حیرت آور بیدل، امروز در علم مصداق های نو یافته است؛ همزاد بودن نور و ظلمت که بیدل نیز به تکرار و تأکید می آورد، امروز در علم کیهان شناسی برهنه ساخته شده است؛ کشف شده که مادۀ "روشن"، بوسیلۀ " دو تاریک" ناشناخته احاطه شده است؛ یکی «مادۀ تاریک»؛ ودیگری «انرژی تاریک»؛ شرح فزیکی این پدیده ها به جای شان؛ اما در کتاب مقدس مسلمانان این همزاد و همزول بودن نور و ظلمت به تکرار تأکید شده است!!
دومین نقد مفهومی بیدل از سهروردی به بحث قدم و حدوث بر می گردد که در بالا آوردیم؛
سومین نقد مفهومی بیدل، از سهروردی، و در واقع از مجموع حکمت، به همین مبحث وجوب و امکان بر می گردد، که پایان تر به ذکر می آوریم.
برای گفتار حاضر از آموزش شیخ اشراق ، دو نکتۀ مهم را برجسته می سازیم:
اول این نکته که با تدوین آموزش اشراق، یک بحث سهمگین در بارۀ مضمون مفکورۀ «توحید» دَر گرفت؛ «توحید عددی»، یک نظریۀ «عربی» خوانده شد؛ و در مقابل آن، به پیروی از سهروردی، نظریۀ «توحید اشراقی» مطرح گردید؛ مناقشه، در میان این دونظریه، موضوع بحث ما نیست؛ آن چه مهم است، این که بیدل این مناقشه را مسترد می کند؛ و در میان این دو، یعنی توحید عددی و توحید اشراقی تعارضی نمی بیند؛ و هر دو را می آورد:
بیدل در بیان «بیدل ما وحدتی است»، «وحدت» را بمعادل «توحید» می آورد؛ یعنی مفهوم «وحدت» دربیدل، بمعنای «وحدت وجود» نیست؛ «وحدت وجود» یک نظریه در بارۀ «وجود» است؛ و لزوماً کاری با «توحید» ندارد.
هر پارۀ دلم دَرِ توحید می زند
یک نقش بیش نیست در آیینه خانه ام
به لوح وحدتم نقش دویی صورت نمی بندد
اگر آیینه ام سازد، همان حیرت به بر دارم
ریشۀ تخم وحدتیم از تک و پوی ما مپرس
صرف هزار جاده است منزل ناپدید ما
عالم همه جلوۀ ذات احد است
اینجا نه هیولی، نه صور، نی جسد است
کثرت آثارِ چشم واکردن ماست
این صفر چو محو شد ، همان یک عدد است
ما عدم هاییم، هستی ها نما
تو وجودِ مطلق و هستی ی ما
ما کی باشیم، ای تو ما را جانِ جان
تا که ما باشیم با تو در میان
آن سوی علم و عیان بیضۀ طاووسی هست
کارزو ها ز عدم بوقلمون می آیند
و بیدل «توحید عددی» را می آورد:
هر سبزه درین دشت شد انگشت شهادت
تا از گل خود روی تو دادند نشان ها
دار و ریسمان، این جا، تا حشر در کار است
شمع بزم منصور است، گردنی که من دارم
این بیت از شهکارهای بیدل است؛ و سه نماد «دار» و «گردن» و «شمع»،هر سه را بدور توحید عددی= «احد» و «یک»، می پیچد؛
و بیدل «توحید اشراقی» را می آورد:
به رنگ سایه از خود غافلم لیک اینقدر دانم
که گر پنهان شوم نورم و گر پیدا همان رنگم
دیگری این نکته که نظریۀ اشراق که با شهادت سهروردی درپایان قرن ۱۲م. در حوزۀ ما عقب زده شد؛ بسیار بزودی و در آغاز قرن۱۳م. درهند منعکس شد و آثارشیخ اشراق درهند ترجمه شدند{پانویس 20}؛ طوری که می خوانیم بیدل در قرن۱۷ م. به آن می پردازد؛ اما دلیل مهم تر اقبال نظریۀ اشراق سهروردی در هند این بود که فکر و آیین هندی، خاصتاً اندیشۀ بودیک، مضمون اشراقی دارد؛
در اندیشۀ بودیک سیر معنوی سه مرحله را می پیماید:
1- تولد؛ 2- اشراق؛ 3- نیروانا؛
این آموزش بودیک با آموزش منصوص دربارۀ «نفس» متناظر است:
1- نفس اِماره؛ 2- نفس لوّامه؛ 3- نفس مطمینّه
بیدل، از بزرگ ترین کار هایش یکی هم این است که این دو آموزش اشراقی را با هم پیوند می دهد؛ و این مضمون یکی از منابع مهم درخشش بی بدیل شعر بیدل است؛ از همین جا است که شعر بیدل اندیشۀ تعالی را نه بسوی بالا، بل بسوی نفس و باطن بر می گرداند؛ باردگر، و برخلاف وحدت وجود، اندیشۀ بیدل یک اندیشۀ «استعلایی» نیست؛ بیدل خودِ انسان را نه تنها «کانون»، بل «معهود» نور ازلی می داند:
نور خورشید ازل در عالمِ موهوم، ما
ذره میگردد نمایان، تا به روزن میرسد
گر تو نگشایی ز خواب ناز مژگان چاره چیست
از همین چشمی که داری نور ایمن دیدهاند
خواه ظلمت کن تصور، خواه نور، آگاه باش
هرچه اندیشی، نهان و آشکار، رحمت است
هردو عالم، غبار- خانه ی توست
مشکل است از خودت سفر کردن
•
پژوهشگر ایران کنونی جناب داکتر محمد رضا اکرمی مطالعات و مقالات در بارۀ بیدل دارد. جناب اکرمی نوشته ای دارد با عنوان «نماد رنگ و پرنده در غزل بیدل دهلوی»{پانویس شماره 21}؛ این نوشته را بلحاظ ربط آن با بحث حاضر ما، فشرده نقل می کنیم:
« رنگها و پرندگان در شعر{بیدل} تصاویری از طبیعت نیستند بلکه نماد هایی برای بیان ذهنیت و جهانبینی وی میگردند. رنگهای نمادین شعر بیدل بیرنگ، سیاه، سرخ و خاکستری است و پرندگان نمادین آن عنقا، طاووس، فاخته و قمری است. رنگها و پرندگان شعر وی در همسویی با جهانبینی اش، نمادهایی برای خدا، عدم، جهانِ رنگ، جنون و مرگ است.
درشعربیدل، معمولاً با رنگهای گوناگون ـ به جز رنگ سیاه وگاهی سرخ ـ مواجه نمیشویم، بلکه با طیف وسیعی از نماد های رنگ سروکار داریم که سراسر دیوانش را فرا گرفته است. به نظر می رسد بیدل همان قدر که از پدیدههای جهان گریزان است ـ و به تغییر نام و ماهیت آنها دست میزند ـ از رنگ آنها نیز بیزار است.
برای ارائهی دستهبندی منظمی از نمادهای رنگها و درپی آن نمادهای پرندگان درشعر بیدل، باز هم نگاهی به سه گزارهی تولد، زندگی و مرگ پدیدهها در شعر بیدل میافکنیم:
- جهان و پدیده¬هایش همگی شکوفا میشوند و گل میکنند.
- جهان و پدیده¬هایش همگی درحرکت خود به عجز و یأس و درنتیجه به حیرت و بی¬کاری میرسند.
- جهان و پدیده¬هایش همگی برای رهایی (رسیدن به آرامش) وحشتزده جنون میکنند و می¬رمند.
ازآنجا كه از سويي تولد و زندگي و از سوي ديگر زندگي و مرگ در هم تنيده شده و رنگها در آنها تداخل دارد... نيز چون پيش از تولد پديدهها و پس از مرگ آنها، خدا و عدم قرار ميگيرد ...پس سه گزاره...
- خدا و عدم با نمادهاي بيرنگی و سياه
- تولد و زندگي با نمادهاي رنگ و سياه
- زندگي و مرگ با نمادهاي سرخ، خاكستری و سياه
- خدا و عدم با نمادهاي بيرنگی و سياه
در آغاز بیرنگي خدا و سياهي عدم حكمفرما است... پديدهای هستي از اين بیرنگي و سياهی به عالمِ رنگینِ رنگ فرو میآیند و در گریز از شرم رنگ وهستیِ موهوم شان... به سمت بیرنگی و سیاهی روانه ميشوند. آنها بايد با رنگ سرخ جنون كنند و خود را به آتش نيستي بزنند تا از رنگ خاكستري سوختن سر در آورند ... و رجعتي به بيرنگي و سياهيِ آغازين داشته باشند...
... خدا با نماد بيرنگی، و عدم با نماد سياهي، در شعر بيدل يكي بيش نيستند (تداخل عرفان ایرانی و عرفان هندی). بيدل اين هر دو را با نماد عنقا ميآورد. در نگاه بيدل، عدم همان خداست و بر عكس، در نتيجه بي رنگي و سياهي در شعرش به هم گره ميخورند....
تولد و زندگي با نمادهاي رنگ وسياهي ـ از آنجا که حسرتبار و یأسآمیزند ـ درشعربيدل جلوهگر ميشوند. رنگ و عالم رنگ با نمادهايي چون چمن، باغ، گل، غنچه، سبزه، رنگ، رنگين، گلستان، نقاب، پرده و ... نيز با تركيبهاي زيباي قماشِ رنگ، كسوتِ رنگ، جهانِ رنگ و قافلهي رنگ همراه است و سياهي با نماد هايی چون سرمه، خموشي، سايه، داغ، شب، شبستان، آه، دود، زنگار و...آشكار ميشود.
درپایان مبحث "نماد رنگ" باید اضافه کرد رنگ سیاه و نمادهای آن...رنگ غالب دیوان بیدل است. در نگاه مأیوسانهی وی، کلکِ صنع غیر از سیاهی چیزی در نمود نیاورده است:
یادآور میشوم که سیاهیهای شعربیدل، سراسر حسرت، پشیمانی،عجز و یأس است واین جهانِ یأسمدارانه با سیاهیِ نورِ ذات (سیاهی گر بدانی، نور ذات است. «شبستری، 1371، 72») تفاوت بسیار دارد.
بیدل پريدنهاي رنگ در رسيدن به بيرنگي را با تركيبها و تصويرهاي فراوانی نظير"پروازِ رنگ"، "پريدنِ رنگ"، "رنگ پريدن"، "طايرِ رنگ"، "پر افشانيِ رنگ" و ... ارائه كرده است. وی که جهان و رنگهای متنوع آن را سراب و فریبی رنگین میداند، در تکاپوی راهی برای فرار از آن، پرواز را ـ که همواره در عرفان پرواز مرغ روح در جهت رسیدن به عالم وحدت را نشان میدهد ـ محملی مناسب مییابد. اما پرواز در شعر بیدل، برخلاف دیگر اشعار عرفانی، راهی برای رسیدن نیست بلکه ابزار گریز است. وی همان قدر که از رنگ بیزار است، به پرواز علاقه دارد؛ زیرا پرواز میتواند راهی برای گریز از جهان باشد و در نهایت "شکستِ رنگ" را باعث گردد.
آنچه مسلم است، مخالفت بیدل با پدیدهی رنگ است. رنگهای متنوع وشاد فرهنگ و طبیعت هند جایگاهی در شعر وی ندارند. رنگ غالب شعر و جهان بیدل سیاه است.
یکی شدن خدا و عدم در تفکر بیدل با قائل شدن به نبودِ عدم و احدیت خدا فرق دارد، بیدل عدم را خدا و خدا را عدم میشمارد یعنی عدم را دارای اصالت وجودی میداند و نمیگوید که اصالتاً عدمی وجود ندارد....»
خوب؛
این فراز را، اگر که دراز، نقل کردیم، تا از گفت بیدل به جناب داکتر اکرمی خطاب کنیم:
به دل نقشی نمیبندد، که با وحشت نپیوندد
نمیدانم کدامین بی وفا آیینه چید این جا
و چند سخن، در کمال ادب، با جناب داکتر اکرمی تعاطی کنیم:
اول -
جناب داکتر اکرمی می نویسد:
«...خدا با نماد بیرنگی، و عدم با نماد سياهي، در شعر بيدل يكي بيش نيستند (تداخل عرفان ایرانی وعرفان هندی). بيدل اين هر دو را با نماد عنقا میآورد. در نگاه بيدل، عدم همان خداست و بر عكس، در نتيجه بي رنگي و سياهي در شعرش به هم گره ميخورند.... چون پيش از تولد پديدهها و پس از مرگ آنها، خدا و عدم قرار میگيرد ...پس سه گزاره...
- خدا و عدم با نمادهاي بیرنگی و سياه
- تولد و زندگي با نمادهای رنگ و سياه
- زندگي و مرگ با نمادهای سرخ، خاكستری و سياه
- خدا و عدم با نمادهای بیرنگی و سياه
در آغاز بیرنگي خدا و سياهي عدم، حكمفرما است... یکی شدن خدا و عدم درتفکر بیدل با قائل شدن به نبودِ عدم و احدیت خدا فرق دارد، بیدل عدم را خدا، و خدا را عدم میشمارد یعنی عدم را دارای اصالت وجودی میداند... رنگها و پرندگان شعر وی در همسویی با جهانبینی اش، نمادهایی برای خدا، عدم، جهانِ رنگ، جنون و مرگ است...»
به آستانِ بُلندِ داکتر اکرمی عریضه می بریم، که در این گپ ها نگاهی به فریضه می بریم!
نسبتی که جناب اکرمی در میان سه مفهوم «خدا» و«عدم» و«سیاه»، در بیدل، بر قرار کرده است، یک غلطی غیر قابل باور است؛
بیدل در هیچ جایی «خدا» را بمعادل «عدم» نیاورده است؛
بیدل در هیچ جایی «خدا» را با «سیاهی» نسبت نداده است؛
بیدل حتی «عدم» را مستقیماً با «سیاهی» نسبت نداده است؛
جناب داکتر اکرمی «عدم» بمعادل «وجود» را به نقل از هایدگر آورده است؛ نمی پرسیم که جناب داکتر اکرمی از هایدگر چی فهمیده است؛ اما آورده های هایدگر را نمی توان مستقیماً بر شعر بیدل منتقل کرد؛ در بیدل، پیرو فارابی، «وجود»، همان «خدا» است؛ بیدل «عدم» را بمعادل «وجود» نمی آورد؛ بیدل «عدم» را بمعادل «خدا» نمی آورد؛ بیدل «عدم» را با نگاه به «امکان»، بمعادل «هیچ» می آورد؛ دربیدل «آغوش عدم» بسیار گسترده است، اما این «آغوش عدم» در بیدل، حصرِ به «آفاق» دارد:
سرتاسر آفاق یک آغوش عدم داشت
جز هیچ نگنجید، در این تنگ فضا، هیچ
عالم از ما پُر است، و ما همه هیچ
آیِنه خانه اى ست، عکسآباد
معلومدار بیدل از عدم، نیستی، بمعنای نیست شدن را هم منظور می کند؛ اما این معنای دومی عدم هم به همان امکان بر می گردد:
از عدم مىرویم سوى عدم
پس کدام آرزو، کجاست مراد؟
دوم-
جناب داکتر اکرمی می نویسد:
« خدا با نماد بيرنگی، و عدم با نماد سياهي، در شعر بيدل يكي بيش نيستند...درآغاز بیرنگي خدا و سياهي عدم حكمفرما است... پديدهای هستي ازاين بیرنگي وسياهی به عالمِ رنگینِ رنگ فرو میآیند و در گریز از شرم رنگ وهستیِ موهوم شان... به سمت بیرنگی و سیاهی روانه ميشوند. آنها بايد با رنگ سرخِ جنون كنند و خود را به آتش نيستي بزنند تا از رنگ خاكستري سوختن سر درآورند و رجعتي به بيرنگي و سياهيِ آغازين داشته باشند...بیدل پريدنهای رنگ در رسيدن به بیرنگي را با تركيب ها وتصويرهای فراوانی نظير "پروازِ رنگ"،"پريدنِ رنگ"،"رنگ پريدن"،"طايرِ رنگ"،"پرافشانيِ رنگ" ارائه كرده است ... در نهایت "شکستِ رنگ" را باعث گردد...»
به آستان بلند داکتر اکرمی، از آدرسِ عادت، عریضه می بریم، که این گپ ها را به عیادت مریضه می بریم!
جناب اکرمی چیز هایی را به بیدل نسبت می دهد، که در بیدل نیست.
بیدل مفهوم «بی رنگی» را قطعاً بمعادل خدا نمی آورد؛ نیز مفهوم «بیرنگی» دربیدل، نسبتی با مفهوم «آغاز» ندارد؛ دو مفهوم «بی رنگی» و«رنگ» را بیدل در برابر دو مفهوم سهروردی «نورمجرد» و«نورغاسق» می آورد؛ از این نظر بیدل در حرکت از«بی رنگی» بسوی «رنگ»، به تشکیک سهروردی از «وجوب» به «امکان» نظر دارد؛
بیدل«جهان موجود» و«جهان اشکال» را جهان رنگ می نامد؛ و درمقابل «جهان وجود» را «باغ بیرنگی» می نامد:
ای پر فشان چون بوی گل بیرنگی از پیراهنت
عنقا شوم تا گرد من یابد سراغ دامنت
جهان طوفان رنگ و دل همان مشتاق بیرنگی
چه سازد جلوه با آیینۀ مشکل پسند ما
غبار دشت بیرنگیم و موج بحر بی ساحل
سرِ آن دامن از دست که می گردد رها اینجا
حسن بیرنگی ست در هر جا به رنگی جلوه گر
در دل سنگ آن چه می بینی شرر، در غنچه بوست
به هر چه می نگری پرفشان بیرنگیست
کی گفته است جهان آشیان عنقا نیست
جلوۀ بیرنگی و نظارۀ تماشایی رنگ
چمن آرا ست قدیمی که جدید است اینجا
دل است آن تخم بیرنگی که بهر جست و جوی او
جگر سوراخ سوراخ است نُه غربال گردون را
چشم بندی ست بهار گل بیرنگی ی عشق
دیدن یار مبادا که شنیدن باشد
در خزان عوطه زن و عرض بهاری دریاب
عالمی رفت به بیرنگی و رنگین آمد
ناز بیرنگی ست سیر پر فشانی های رنگ
یافت انجام آن که سر در دامن آغاز ماند
آخر کار من و مای جهان بیرنگی ست
می گدازد این عرض چندان که جوهر می شود
بس که دارد پاس بیرنگی بهار هستی ام
عمر ها شد در لباس رنگم و ننموده ام
نقش اجناس، اشارتکدۀ بیرنگی ست
این من و ما همه از عالم هو می آییم
هزار رنگ ز من پر فشان بیرنگی ست
اگر غلط نکنم، آشیانِ عنقایم
پردۀ ناموس بیرنگی ست شوخی های رنگ
می دری جیب پری، گر بشکنی مینای من
و در مطابقت با این «حرکت»، جناب داکتر اکرمی در استنباط از نماد های "طایر رنگ" و "پرواز رنگ" و"پریدن رنگ" و "پرافشانی رنگ" و "شکست رنگ"، دچار یک بدفهمی و غلط فهمی بیدل ستیزانه هستند؛ این نماد ها اصلاً معادل هم نیستند؛
"طایر رنگ" دربیدل بمعادل خودِ «عامل و حامل نور» {همان سیمرغ؛یعنی سیمرغ را ازعنقا متمایز می سازیم} آمده است، که در حرکت است تا "پرواز رنگ" را به هدف برساند ؛
"پریدن رنگ" در بیدل بمعادل تعالی از «رنگ» بسوی «بیرنگی» آمده است؛
"پرافشانی رنگ" در بیدل بمعادل تدنی از «بی رنگی» بسوی «رنگ» است؛
و نمادِ بسیار رنگین "شکست رنگ" در بیدل، نه یک مفهوم «گریزی» است؛ و نه اشاره به کدام جنگ مغلوبه دارد!
نماد "شکست رنگ" در بیدل، ناظر است به همان تشکیک و ترتُّبِ رنگ؛ و آن جا که بیدل از "شکست رنگ" بعد "شکستِ رنگِ امکان" می سازد، بمعنای زیر سوال رفتن سراسر آفاق ِ امکان است؛ و ناظر است هم به پیدایش؛ و هم به فرسایش:
محيط از جنبش هر قطره صد توفان جنون دارد
شکست رنگ امکان بود، اگر یکدل تپید این جا
سوم-
جناب داکتر اکرمی می نویسد:
« درشعر بیدل، معمولاً با رنگهای گوناگون به جز رنگ سیاه وگاهی سرخ ـ مواجه نمیشویم، بلکه با طیف وسیعی از نماد های رنگ سر و کار داریم که سراسر دیوانش را فرا گرفته است. به نظر می رسد بیدل همان قدر که از پدیده های جهان گریزان است ـ و به تغییرنام و ماهیت آنها دست میزند ـ از رنگ آنها نیز بیزار است. آنچه مسلم است، مخالفت بیدل با پدیدهی رنگ است. رنگهای متنوع وشاد فرهنگ وطبیعت هندجای گاهی در شعر وی ندارند...»
در رابطه با "مخالفت بیدل با پدیدۀ رنگ"، باید دیده داشت، و پیش از فرو رفتن در فرمایشات «سلمبه قلمبه»، نگاهی هم، ولو بسیار دزدیده، به بیدل افگند؛ بیدل همه رنگ ها را می آورد:
گل نکرد از بهارِ آگاهى
جز همین سرخ و زرد و سبز و کبود
چارم-
جناب داکتر اکرمی می نویسد:
« برای ارائهی دستهبندی منظمی از نماد های رنگها و در پی آن نمادهای پرندگان در شعر بیدل، باز هم نگاهی به سه گزارهی تولد، زندگی و مرگ پدیدهها درشعر بیدل میافکنیم... زندگي ومرگ با نمادهای سرخ، خاكستری و سياه... رنگهای نمادین شعر بیدل بیرنگ، سیاه، سرخ و خاکستری... در آغاز بیرنگي خدا و سياهي عدم حكمفرما است... پديدهای هستي از اين بیرنگي و سياهی به عالمِ رنگینِ رنگ فرو میآیند و در گریز از شرم رنگ وهستیِ موهوم شان... به سمت بیرنگی وسیاهی روانه ميشوند. آنها بايد با رنگ سرخ جنون كنند و خود را به آتش نيستي بزنند تا از رنگ خاكستري سوختن سر درآورند... و رجعتي به بي رنگي و سياهيِ آغازين داشته باشند... بي رنگي و سياهي در شعرش به هم گره ميخورند.... تولد و زندگي با نماد هاي رنگ وسياهي ـ از آنجا که حسرتبار و یأسآمیزند ـ درشعربيدل جلوهگر ميشوند
در پایان مبحث "نماد رنگ" باید اضافه کرد رنگ سیاه و نمادهای آن...رنگ غالب دیوان بیدل است. درنگاه مأیوسانهی وی کلکِ صنع غیرازسیاهی چیزی در نمود نیاورده است؛ یادآورمیشوم که سیاهیهای شعر بیدل سراسر حسرت، پشیمانی،عجز و یأس است و این جهانِ یأسمدارانه با سیاهیِ نورِذات (سیاهی گر بدانی، نور ذات است. «شبستری، 1371، 72») تفاوت بسیار دارد. رنگ غالب شعر و جهان بیدل سیاه است»
آن چه از این «دسته بندی منظم» و سلمبه قلمبۀ جناب داکتر اکرمی معلوم شد، این بود که می نویسد:
« شبستری گفت که شب، ساترِ مأیوسان است؛ پس شبستری به سارترِ سرخ، پابوسان است!»
در بارۀ «رنگ غالب شعر و جهان بیدل»؛ عرض عاجزانه داریم به محضر جناب داکتر اکرمی که همین رنگ در «جهان» بیدل را بجایش می گذاریم؛ چون جهان بیدل بسیار جنون دارد؛ و فهمیدن جنون بسیار فنون دارد؛
و اما دربارۀ «رنگ درشعر بیدل» عرض ما این است که درشعر بیدل «سیاه» و«خاکستری» و«سپید» اصلاً بمعنای معمولِ رنگ نیامده است؛ و از این نظر این سه مفهوم در شعر بیدل، مثلاً، با «سرخ»، اصلاً در یک ردیف نمی آیند؛ بیدل سه مفهوم سپید و خاکستری و سیاه را از معنای معمول آن آزاد می سازد، و این سه مفهوم را بمعنای مقیاس های حرکت از بیرنگی به رنگ، مقیاس های حرکت از غنا به فقر نور، مقیاس های «شکستِ رنگ» بکار می گیرد:
بیش از آن ست، در آیینۀ من، مایۀ نور
که به هر ذره، دو خورشید نمایم تقسیم
درین صحرا سیاهی هم نمیگردد سپید از من
چو شمع از انفعال سجدهٔ این آستان داغم
در این مقیاس بندی، بیدل «سیاه» و«تاریک» و«شب» را با همان درجۀ کاملاً پایانی «رنگ» مطابقت می دهد:
اَشکال درین دشت و دَر، آثار سیاهی ست
نزدیکی ی هر جلوه ز خود دور ببینید
خورشید در کنار و به شب غوطه خورده ایم
آه از سیاهی ی نظر دور بین ما
سیاهی ریخت بر آیینه ، ادراک ما بیدل
چراغ محفل تحقیق را این نور می باشد
ما با جناب داکتر اکرمی همصدا می شویم و می گوییم که کلک بیدل شکسته باشد، اگر کدام جایی به کلک صنع نگاه مأیوسانه انداخته باشد؛و ریش بیدل سیاه باشد اگر برشعر خود ذواتی از دوات سیاهی های سراسر حسرت، پشیمانی، عجز و یأس ناظر کرده باشد؛ و اصلاً پاس مدارانه نبوده، که به جهانِ یأس مدارانه، بیدل کدام مداری فرستاده باشد؛ و بیدل خود را از جنون، سرخ رنگ کرده باشد و خود را به آتش نيستی زده باشد، اگرحیرت را به «بی کاری» تعبیر کرده باشد! جناب داکتر اکرمی کاملاً حق بجانب هستند؛ همی رقم کار ها را به یک شاعر چی غرض؟
پنجم-
جناب داکتر اکرمی می نویسد:
«از آن جا كه از سويي تولد و زندگي و از سوی ديگر زندگي و مرگ در هم تنيده شده و رنگ ها در آنها تداخل دارد... »
عرض شود که دربارۀ «تنیده شده» نمی دانیم که در کجا شنیده شده؛ و اما این درست است که بیدل از تولد و زندگی و مرگ سخن می گوید؛ شاید در فُرصتی فارغ بکوشیم ملاحظات بیدل دربارۀ مرگ را با ملاحظات هایدگر دربارۀ مرگ مقایسه کنیم؛ اما بحث از تولد ومرگ در بیدل درهیچ جایی، هیچ ربطی با بحث «رنگ» و «بیرنگی» ندارد؛
ششم-
جناب داکتر اکرمی می نویسد:
« تولد، زندگی و مرگ پدیده ها خدا با نماد بیرنگی، و عدم با نماد سياهي، در شعر بيدل يكی بيش نيستند (تداخل عرفان ایرانی و عرفان هندی)... بيدل اين هر دو را با نماد عنقا می آورد؛ پرندگان نمادین آن عنقا، طاووس، فاخته و قمری است... پرواز را ـ که همواره در عرفان پرواز مرغ روح در جهت رسیدن به عالم وحدت را نشان میدهد...»
عرض شود که دربارۀ«تداخل» عرفان ایرانی وعرفان هندی متأسفانه ما هیچ اطلاعی نداریم که با جناب داکتر اکرمی شریک بسازیم؛ اما اطلاع داریم که بررسی های امروزی از مثلاً «اشراق هند و ایرانی» سخن می گویند؛ و می دانیم که مثلاً اقبال از «عرفان عجمی» سخن گفته بود، و منظورش از این مفهوم، عرفان حوزۀ ما در مقابل دین عرب بود؛ومی دانیم که مثلاً عرفان خراسانی نحله های نیرومند هندی داشته است؛
آن چه اما مهم است که دقیق ساخته شود که بیدل عنقا را بمعادل خدا نمی آورد؛ این درست است که پرنده های نمادین بیدل عنقا و فاخته و طاووس هستند؛ اما در شعر بیدل این سه پرنده ربطی با خدا و عدم ندارند، بل بیدل این سه پرنده را در مطابقت با سه درجۀ سپید وخاکستری و سیاه، به حیث نماد «درجات انتفاض از نور» می آورد:
نامهٔ رمزِ نَفَس در پَر عنقا بربند
سر این رشته نه جاییست که پیدا گردد
و این معلومات را خدمت جناب داکتر اکرمی پیشکش می کنیم که در زبان دری فاخته؛ و قمری؛ نام دو نسل از یک نوع پرنده هستند؛ این سخن که جناب اکرمی می آورد دقیق است که بیدل مفهوم پرواز را از پرنده "آزاد" می سازد؛ و شمولیت گسترده می دهد؛ و:
تا توانی صبر کن بیدل درین کلفتسرا
چون سحر، آخر، پرِ پرواز خواهد شد قفس
هفتم-
جناب اکرمی می نویسد:
« به نظر می رسد بیدل همان قدر که از پدیدههای جهان گریزان است ـ و به تغییر نام و ماهیت آنها دست میزند ـ از رنگ آنها نیز بیزار است»
این نظر یک کوشش بسیار درخشان است در عرقریزی برای نفهمیدن بیدل!
بیدل اصلاً از «پدیده های جهان گریزان» نیست!
بیدل اصلاً از«رنگ {پدیده ها} نیز بیزار» نیست!
بیدل اصلاً «به تغییر نام و ماهیت {پدیده ها} دست» نمی زند!
بيدل تا محوِ گلشنِ نيرنگيم
گاهى گل و گاه غنچۀ دل تنگيم
گويند ز رنگ ها برون بايد بود
دشوار حقيقتى كه ما هم رنگيم
بیدل در شعر خود یک «جهان موازی» با «جهان واقعی» می آفریند؛ این جهان که بیدل در شعر خود می آفریند، یک «جهان استعاری» است؛ شعر بیدل نخستین و موفق ترین نمایندۀ تمام عیار شعر «سورریالیستی» در زبان دری است؛ و جناب اکرمی که از همین اصل پایه یی اطلاعی نداشته است، چگونه است که یک کتاب در بارۀ «استعاره در شعر بیدل» نوشته است؟
جهان ستیزی بیدل از نوع «زنونی» نیست؛ جهان ستیزی بیدل از نوع «شرقی» و «اشراقی» است و معطوف به معنویت است؛ این بینش که خاصتاً در هند، قدیمی تر بوده است، می گفته که:
«...حکیم هندی چون به جهان و زندگی نظر افگند، هر دو را بی معنی... می بیند...زندگی در نظر او بازی خنده آوری است، و آدمی یکی از بازیگران آن است که مجبور است تا پایان نقش خود را بازی کند؛ تا آن که از قید عالم مادی نجات یابد و به نفس کلی بپیونددد...»{پانویس شماره22}
و بیدل می گوید:
به پیری هم نفهمیدیم، افسوس
که دنیا بازی طفلانۀ کیست؟
آتش هستی فسردم، آرزو آبی نخورد
خاک کرد آخر هوای بازی ی طفلانه ام
بادۀ دردی که ناموس دو عالم نشئه بود
شوخ چشمی های اشک از بازی طفلانه ریخت
و جهان گریزی بیدل نه از سر سراسیمگی است؛ و نه از سر هراس؛ جهان گریزی بیدل مبنا در ناپایداری ذاتی جهانِ امکان دارد:
سبک چون برق میباید گذشت از وادی امکان
سحر گل کردن اینجا نیست بی عرض گرانجانی
به استقبال شوقش از غبار وادی امکان
گذشتم آنقدر از خویش هم رو بر قفا کردم
وادی امکان ندارد دستگاه وحشتم
هر طرف جولان کند نظاره یک گام است و بس
خوب؟!
پایان قسمت سوم/بند اول
پانویس ها:
پانویس شماره 12: در بارۀ بحث Kontingenz نگاه کنید:
Schulthess, Peter (2009). Kontingenz: Begriffsanalytisches und grundlegende Positionen in der Philosophie im Mittelalter. In: Reichlin, S; Herberichs, C. Kein Zufall. Konzeptionen von Kontingenz in der mittelalterlichen Literatur. Göttingen: Vandenhoeck Ruprecht, 50-78.
پانویس شماره 13: هانری کاربن:تاریخ فلسفۀ اسلامی؛ ترجمۀ سید محمد جواد طباطبایی؛ تهران1377؛ص228
پانویس شماره 14: محمد رضا داوری اردکانی:فارابی مؤسس فلسفۀ اسلامی؛تهران1377؛ص71
پانویس شماره 15: سعید نفیسی:زندگی،آثار و افکار ابن سینا؛تهران1393؛ص19
پانویس شماره16:داریوش شایگان- هانری کربن- آفاق تفکر معنوی در اسلام ایرانی؛ ترجمۀ باقر پرهام؛تهران 1385؛ص192
پانویس شماره 17: در تحت عنوان «برهان سینوی» و «برهان صدیقین» در انترنت مواد کافی برای خوانندۀ علاقمند پیشکش می شود
پانویس شماره 18: امروزه ذیل این بحث مفهوم «علیت معکوس» یا Retrocausality مطرح می شود که مصداق های آن در فزیک کوانتا جستجو می شود
پانویس شماره 19: مهدی امین رضوی: سهروردی و مکتب اشراق؛ ترجمۀ مجدالدین کیوانی؛تهران1377؛ص89
پانویس شماره 20: سید حسین نصر: معارف اسلامی در جهان معاصر؛تهران1353؛صص115تا132
پانویس شماره 21: داکتر محمد رضا اکرمی: نماد رنگ و پرنده درغزل بیدل دهلوی/انترنت
پانویس شماره 22: حنا فاخوری و خلیل جر: تاریخ فلسفه درجهان اسلامی؛ ترجمه عبدالمحمد آیتی؛تهران 1390؛ ص12؛
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر