وقتی نمودهای حسی چشم عقل را کور می کنند
ع. روستایی
نقد دموکراسی از نقد سرمایه جدایی ناپذیر است. زیرا دموکراسی یکی از صورت های هستی آن است. هم چنان که فاشیسم نیز در مقاطعی از تحول سرمایه به ویژه در حالت بحرانی می تواند صورتی دیگر از موجودیت این نظام باشد. پیش نهادن بدیلی برای دموکراسی در قاب سرمایه همان اندازه ناممکن است که بخواهیم صورت پدیده ها را از محتوای آن ها جدا کنیم. دموکراسی در چارچوب سرمایه به نهایت توسعه و انکشاف خود رسیده است و سرنوشت آن از این پس فرورفتن بیش تر در ابتذال فرمالیسم است

بحران اوکراین با همه پی آمدهای ناگوارش فرصتی را به دست داد تا بر بستر فاجعه، کنش گران سیاسی در گفتمانی سازنده میان خود درگیر شوند بر سر مسائل اساسی جهان امروز از جمله دموکراسی، جنگ، صلح، دیکتاتوری و مانند آن. هر چند انگشت شماری نیز – چنان که شیوه آن هاست – فرصت را برای پراکنش نفرت و ناسزا از دست ندادند.
نویسنده این متن در پی انتشار مقاله “فکر هر کس به قدر همت اوست” نقدهای کوتاه و بلند و کامنت هایی را دریافت کرده ام که بیشترین آن ها آموزنده بودند. هم از این رو از نویسندگان آن ها سپاس گزارم. برخی نیز سطح گفت وگو را تا مرز دل شوره آوری فرو کاستند. حاشیه هایی سخت نا به جا و بی هیچ نسبتی با گفتمانی سازنده. مضمون بسیاری از آن ها یک سان است؛ نویسنده مقاله را نکوهش می کنند که در غرب جا خوش کرده است؛ از مزایای آن بهره مند می شود و دست از غرب ستیزی باز نمی دارد. از جمله یکی از دوستان می گوید “وارد این بحث نمی شویم که چرا در غرب زندگی می کنند و از اوان جوانی تا به امروز باورهای غبار گرفته ی غرب ستیزی را از ذهن خود نمی شویند”! دوستانِ ما با پدیده مهاجرت به گونه ای برخورد می کنند که گویی غرب سفره خانه ی یکی از خان های بختیاری یا شوکت الملک عَلَم حاکم بیرجند است و پناه جویان بر سفره آن ها نشسته اند؛ هم از این رو می باید شکرگزار ولی نعمت خود باشند. به راستی که “روزگار غریبی است” سرمایه داریِ سلطه جوی غرب از آغاز برآمدن و تا امروز درهای پیش رفت را به روی بخش های گسترده ای از مردم جهان از جمله مردم ما بسته است و سرزمین های مان را از جنوب آمریکا تا شرق آسیا به شیوه های گوناگون – چپاول منابع و ثروت های ملی، استثمار نیروی کار ارزان، تجارت نابرابر و تخریب شالوده اقتصادهای بومی، اشغال نظامی، کودتا، برگماری دولت های سرسپرده، دادن وام و در نتیجه به گروگان گرفتن مسیر توسعه و … – به زمین سوخته تبدیل کرده اند. و هنگامی هم که از بیم جان یا در سودای لبی نان خود را به آب و آتش می زنیم و تن به غربت می سپاریم؛ اگر زنده به مهمان پذیر ترامپ و شولتس برسیم؛ در جای مهمانِ ناخوانده به سختی تحقیر می شویم، استثمار می شویم، برای سرمایه داران ارزش تولید می کنیم، به دولت های شان مالیات می دهیم و پس از این همه می باید بخت خود را سپاس بگوئیم که در هوای دموکراسی دم می زنیم و می توانیم چند جمله بدون پژواک بر زبان برانیم.
این خرده فرهنگ خاکساری و خود زبون پنداری بازمانده قلندر مسلکی در سامان زندگیِ فئودالی ماست که هم چنان در پستویِ ذهن و روان ما جا خوش کرده است.
اما به انگیزه تسکینِ کنجکاوی شماری از دوستان ناگزیر یادآور می شوم که نگارنده این متن به جز یک بار در کودکی، همراهِ خانواده برای زیارت عتبات، پایم به آن سوی مرزهای کشور نرسیده است و هنوز “از این دشت غبارآلود” کوچ نکرده ام. حتی مرکز کشور خود را هم مگر به ضرورت و به شمار انگشتان دو دست ندیده ام و آن جا نیز تنها شمس العماره و کوچه مروی را می شناسم و نیز خیابان انقلاب تا میدان فردوسی را. بنابراین دوستان از این پس می توانند ریشه ی سکتاریسم و بدفهمی از مقوله دموکراسی و غرب ستیزی را در این انزوایِ جغرافیایی جست وجو کنند. “بسیار سفر باید تا پخته شود خامی”.
ناموجه تر از این همه، نکوهش منتقدان دموکراسی فرمال و نسبت دادن غرب ستیزی به آن هاست. از شوربختی ماست پنداری که هم زمان هم از سوی حاکمانِ خود به گناهِ غرب زدگی، معروضِ عتاب و پی گرد هستیم و هم از سویِ دوستان، در جایِ غرب ستیز ملامت می شویم. “خدایا زین معما پرده بردار”
اما انصاف را ما چه گونه ممکن است غرب ستیز باشیم در جایی که زادگاه سوسیالیسم و مارکسیسم – این دردانه تاریخ – مغرب زمین است و همچنان پرورش گاه بسیاری اندیشه های درخشان دیگر.
به رغم رنجهای فراوان که نظام سرمایه داری به زحمت کشان تحمیل کرده است اما فراموش نمی کنیم که این صورت بندی اجتماعی در زمان خود انسان را از اسارت وا رهانید و افراد انسانی را در جایِ سوژه ی فعال وارد تاریخ کرد. و همچنان از یاد نمی بریم که خاست گاه این صورت بندی همانا غرب بوده است. هم چنان که پیش تر نیز نوشته ام؛ مفاهیم کلی بی چهره و میان تهی هستند پرسش اکنون این است که کدام غرب؟
از نگاه نگارنده غرب یعنی دموکریتوس و اپیکور. یعنی هگل، مارکس و داروین. یعنی لوکزامبورگ، هیلفردینگ، کُرش و پولانی. یعنی باخ، بتهون و پیکاسو. یعنی گوته، چارلی چاپلین، رومن رولان و هزاران “جان شیفته”. یعنی کمون پاریس، اول ماه می و هشت مارس. یعنی جنبش نودونه درصدی ها، معدنچیان انگلستان و جلیقه زردها. غرب یعنی ابتکار، نوآوری، فرزانه گی، انسانیت. یعنی کارگران، دانش مندان و…
بی گمان غرب دیگری نیز وجود دارد. با چهره ای متفاوت. غربِ مجتمع های صنعتی – نظامی، کارتل های نفتی، سلطه جویی، تجاوز. غربِ نابرابری و تولید هم زمان فقر و غنا. غربِ بیست و چند خانواده ی ابرمیلیاردر. غربِ انحصار، رقابت، شرارت و ده ها کودتا بر ضد منافع ملت ها از نیمه دوم قرن گذشته. غربِ کشتی های توپ دار، B52، ناپالم، موشک کروز و رسانه های دروغ پرداز. غربِ جنگ، وست مورلند، دیک چنی و اولبرایت، بولتن و… اگر نفرت از این ها مصداق غرب ستیزی است؛ پنهان نمی کنیم که ما با این رویِ سکه غرب نه همان مخالف که بیزاریم. هر برگ از تاریخِ خود را که مرور می کنیم خاطراتِ تلخ برخاسته از مداخلهِ غرب سرمایه دار در ما جان می گیرد. هر کودکی را که در پی تحریم ها به خاطر کم بود دارو از دست می دهیم نفرت مان افزون تر می شود.
کسانی که کلیتِ تمدن غرب سرمایه داری را به بهانه وجود دموکراسی می ستایند؛ ستایش شان نقضِ غرض است. غرب ستیزِ واقعی آن ها هستند. آنان دوستانِ نادان تمدن غرب اند. زیرا سرمایه داری با روی کردهای ویران گر و ضدانسانی اش لکه ننگی بر دامنِ غرب است. آیا آن ها می دانند پس صحنه این دموکراسی، این زرق و برق و امنیت و رفاه چه نکبتی نهفته است؟ می دانند زنان بنگلادش در کارگاه های تولید لباس در برابر بیش از دوازده ساعت کار توان فرسا چه دست مزدی دریافت می کنند؟ شاید شانه ها را بالا بیندازند که: این ها چه ارتباطی با گفتِ مان دموکراسی دارند. ارتباطش روشن است. شرکت های سرمایه گذار با زیر پا گذاشتن حقوق بشر و کرامتِ انسان ها روی برده داران عهد باستان را سفید می کنند تا سود به دست آمده را به کشورهای خود در غرب سرازیر کنند و همین زرق و برقی را بیافرینند که چشم های نزدیک بین را خیره کرده است.
مالیاتی که آن شرکت ها به دولت های متبوعشان می پردازند –اگر بپردازند – شیره جان همان زنان کارگر است که صرف رفاه و آسایش شهروندان در غرب می شود تا برخی از دوستان ما آسوده و بی درد در باره دموکراسی قلم فرسایی کنند!
بی گمان این واقعیت ها از چشم شیفته گان سرمایه داری پنهان نیست. اما مشکل آن ها این است که “لقمه به شبهه می خورند” ملاهای ما از دیربازبا این معضل روبه رو بوده اند و راه حلی برای آن یافته اند. هرگاه در باره حلال یا حرام بودن لقمه ای که فرو می دهند تردید داشته باشند؛ در باره منشا آن نمی پرسند و تحقیق نمی کنند و وجدان خود را از درگیر شدن با این ناسازه رها می سازند.”پاردمش دراز باد این حیوان خوش علف”
***
بیش از سه دهه از تاریخی سپری شده است که دیوار برلین فروریخت و اردوگاه سوسیالیسم فرو پاشید. فوکویاما “پایان تاریخ” را نوید داد. به نظر می رسید بهانه ای برای نظامی گری برجای نمانده است و امید می رفت که از این پس دست نامرئی بازار، امور جهان را سامان دهد. اما چنین نشد. ناتو، بازوی نظامی غرب، بی درنگ حفره های خالی قدرت نظامی را پر کرد. سوسیالیزم فروافتاده حتی در گور خود نیز دست آویز سرمایه جهانی برای دست یازیدن به جنگ و جنایت شد. غرب سرمایه دار به جنازه ی شوروی نیازمند است تا عطش مجتمع های نظامی را به سود و انباشت سیرآب کند و بحران های درمان ناپذیر خود را فرافکنی نماید. در نگاه آن ها شاید پایانِ تاریخ زودهنگام اعلام شد. هنوز چند خیز دیگر تا فرجام آن مانده است!! زمانی که بیرق ظفرنمون ناتو در بندر ولادی وستوک سربه آسمان برداشت و دولت چین رو به دیوار دست ها را روی سرش گذاشت؛ آن گاه شاید بتوان در باره ی “پایان تاریخ” سخن گفت – البته اگر ابلیس های دیگری سربر نیاورند یا بازتولید نشوند- در آن روز خجسته که دیگر نشانی از “سویه شر” نخواهد بود؛ سرمایه داری عنان اختیار و زمام هژمونی را به دست دموکراسی خواهد سپرد تا در جاده ای هموار در جهت خیر انسان به پیش بتازد!! نه ما “جخ امروز از مادر نزاده ایم” (۱) که این قصه ها را باور کنیم.
نیوکان ها و آوانجلیست ها راهی را می پویند که پیش تر در سده های میانه فناتیک هایی از هم این دست پیمودند. سلطان بالدوین (۲)، گودفری و…
آن ها مزار مقدس را نجات و از دست کفار رهانیدند. این بار اما هدف مهم تری در پیش است: جهاد برای نجات “پول مقدس”. یوآن، روبل یا هر ارز دیگری نباید اجازه یابند پا در کفش دلار کنند یا به آن آسیبی برسانند. در میان دست کار سرمایه داری چیزی چنین “لاهوتی” وجود ندارد. بنابراین جهاد به نام دموکراسی و به کام دلار ادامه می یابد. بدبختانه دوستان ما نیز در دام اختاپوس رسانه ای گرفتار شده اند. تا زمانی که نمود رویدادها و روندها چشم عقل را کور می کند؛ اوضاع بر همین نشان خواهد بود.
در میان مخالفان سوسیالیسم اردوگاهی، کسانی نیز هستند که بر این باور پای می فشارند که بلشویک ها و اتحاد شوروی دست آوردی نداشته است. برای پرهیز از افتادن در تور پیش داوری ایدئولوژیک و مجادله بی ثمر با یک دیگر به صواب اولی تر است که داوری تاریخ را بپذیریم. و چه داوری بهتر از این:
اسناد روایت می کنند که از همان فردای انقلابِ اکتبر چهره جهان دیگر شد و تاریخ بشر چند گامِ بلند به پیش برداشت “اعلامیه ی حق تعیین سرنوشت ملت ها” از سوی دولت انقلاب شور رهایی را در میان خلق های در بندِ استعمار برانگیخت تا یکی پس از دیگری استقلال سیاسی خود را بازیابند و این پویه پس از جنگ جهانی دوم و تثبیت اتحاد شوروی شتاب گرفت. اگر مردمِ مستعمرات به پشتیبانیِ اردوگاه سوسیالیسم پشت گرم نبودند؛ بریتانیا از هند و دیگر سرزمین هایی که آفتاب در آن ها غروب نمی کرد؛ دست برنمی داشت. فرانسه از الجزایر و… . بلژیک از کنگو. هلند از اندونزی و ایتالیا از شاخ آفریقا و…
و جهان خواران برای بازتوزیع این غنایم چرم از گرده ی یک دیگر باز می گرفتند و بربریتی مطلق را بر سرنوشت جهان فرمان روا می ساختند.
انصاف را ما مردم ایران نیز استقلال کشور خود را وام دار انقلاب اکتبر و اردوگاه سوسیالیسم هستیم. بدون پیروزی بلشویک ها به احتمال نزدیک به یقین کشوری به نام ایران با ویژه گی های جغرافیایی امروز وجود نداشت. براساس قراردادهای استعماری ۱۹۰۷ و ۱۹۱۵ ایران به دو منطقه نفوذ روس و انگلیس تقسیم شده بود و چشم اندازی برای رهایی ملی در افق دیده نمی شد. اگر جهان دو قطبی هم چنان برجای مانده بود؛ ناتو نمی توانست بالکان را شیار بزند. و خون مردم عراق، لیبی و افغانستان را در پای درخت کج و کوج دموکراسیِ دروغین بریزد.
هرگاه که در باره میراث لنین و بلشویک ها و اتحاد شوروی داوری می کنیم از انصاف به دور است که فراموش کنیم اگر لنین و بلشویک ها نبودند؛ مارکسیسم به صحنه سیاستِ جهان برنمی آمد؛ و در جای نظریه ی انقلاب جهانی پرولتاریا سربرنمی داشت؛ و بورژوازی به آسانی می توانست مارکسیسم را هم چون دست آوردی نظری به بایگانی بسپارد؛ و دست بالا آن را در مراکز دانشگاهی زندانی کند. در آن صورت از مارکس چه چیزی برجای می ماند جز نامی درمیان نام های دیگر اسپینوزا، دکارت، هگل، نیچه و… و بی گمان در انتهای فهرست و نه هم چون “حدیثی که بر هر سر بازاری هست”.
جنبش سوسیالیستی سده بیستم در جای خود تلاشی بود همراه با فداکاریِ بسیار- مانند دیگر جنبش ها در تاریخ دراز دامن انسان- برای رهایی از برده گی و ستم و در روزگار ما، برای گسست از سرمایه داری، که ناکام ماند. و آنچه از آن برای پرولتاریا تازه است گنجینه ای سرشار از تجربه است. ناچیز شمردن این تجربه به معنای خلع سلاح طبقه کارگر در برابر دشمن طبقاتی و محروم کردن زحمت کشان از این گنجینه ی پربها ست.
کدام راه است که بدون آزمون و خطا پیموده شود؟ آیا این ره نمود درخشان مارکس را نباید بر لوح ضمیر خود حک کنیم وقتی می گوید طبقه کارگر پیش از آن که شاهدِ پیروزی را در آغوش بگیرد بارها و بارها می افتد و بر می خیزد. گاهی به نظر می رسد که به مقصد رسیده است اما سپس از آن دور می شود. این فراز و فرود ادامه می یابد تا زمانی که فریاد برمی آورد “گل این جاست، این جا به رقص آی”. ما داعیه داران مارکسیسم، اگر نه مارکس را می خوانیم نه لنین و گرامشی را و نه اندیشه وران هم روزگار خود را و نه حتی تاریخ را پس از نمد دموکراسی چه کلاهی نصیب می بریم؟ و بر دوش کشیدن رنج غربت برای چیست؟ این جا هم دیش های ماه واره به رغم تلاش رژیم، استوار بر جای خود سر بر آسمان برکشیده اند و شبکه های “من وتو” و… در دست رس پژوهش گران علوم اجتماعی و سیاسی است!!
***
در فرازی از مقاله “کمونیست های حامی جنایات پوتین” چنین می خوانیم: “رسانه ها میتوانند در احوال حاکمان تحقیق کنند و فساد و انحراف آن ها را بی لکنت زبان برملا سازند و برای گسترش و تعمیق دموکراسی و عدالت اجتماعی فعالیت کنند.” (۳)
اگر تصور ایفای چنین نقش سازنده ای برای رسانه ها خیال پردازی نیست پس مشکل کجاست که در فرانسه – زادگاه دموکراسی – نزدیک به نیمی از رای دهنده گان به ماری لوپن رای می دهند که مواضع وی نیازی به شرح و بیان ندارد و نیم دیگر از بیم برآمدن او، در دامن کوتوله ای سیاسی می آویزند که آزمون خود را پس داده است؟
آیا مردم از دیدگاه سیاسی برگزیده گان خود بی خبرند؟ اگر نه، این گنجشک ها در کدام کارگاه هنری رنگ آمیزی می شوند تا به جای قناری به مردم فروخته شوند؟
آیا با وجود انحصارات رسانه ای – که امروزه روز نه همان رکن چهارم که رکن اول و آخر دموکراسی هستند- چیزی از اعتبار تاریخی و تقدس دموکراسی برجای مانده است؟
دوستانی که نگران بدیل دموکراسی هستند و تا لب تر می کنی که از کاستی های موجود سخن بگویی نداشتن راه کار و جای گزین را به رخ می کشند؛ اینک بدیل!
راه کار نویسنده این مقاله – هرچند چنین جای گاهی را برای خود نمی شناسم- این است که سرمایه داری حاکم در برابر واگذاری یک امتیاز، همه آن چه را که تاکنون از چپاول منابع تا استثمار مردم به دست آورده است برای خود نگه دارد. جهان و هر آن چه در آن هست ارزانی سرمایه. به شرطی که از انحصار رسانهها و مدیریت افکارعمومی دست بازدارد و امور رسانه ای را به خرد جمعی کارکنان، شورای نویسنده گان، خبرنگاران و کنش گران رسانه ای بسپارد. در آن صورت اگر باز هم گزینه مردم هم چنان پایورانی از تبار ترامپ و مکرون باشد؛ آن گاه هم صدا با حافظ به این نتیجه می رسیم که “آدمی در عالم خاکی نمی آید به دست”. بی گمان بورژوازی از پذیرش این راه کار تن می زند زیرا با هستی اش در تضاد است. اما برای کنش گران سیاسی ضد سرمایه داری می تواند نقطه آغازی باشد.
نقد دموکراسی از نقد سرمایه جدایی ناپذیر است. زیرا دموکراسی یکی از صورت های هستی آن است. هم چنان که فاشیسم نیز در مقاطعی از تحول سرمایه به ویژه در حالت بحرانی می تواند صورتی دیگر از موجودیت این نظام باشد. پیش نهادن بدیلی برای دموکراسی در قاب سرمایه همان اندازه ناممکن است که بخواهیم صورت پدیده ها را از محتوای آن ها جدا کنیم. دموکراسی در چارچوب سرمایه به نهایت توسعه و انکشاف خود رسیده است و سرنوشت آن از این پس فرورفتن بیش تر در ابتذال فرمالیسم است.
در حالی که سرمایه در مرحله انحصارات مالی، انسدادی نسبت به گذشته خود نشان می دهد چه گونه ممکن است صورت سیاسی آن یعنی دموکراسی- جز در تخیل ما- روندی معکوس را در پیش گیرد؟
سرمایه داری به لحاظ ساختار پیچیده و چندلایه ی خود و ناسازه های پرشمارش یک معضل معرفت شناسی است. در سرتاسر این پیکربندیِ پرتناقض کمتر نمودی را می توان یافت که سر به سر عامل شناخت نگذارد؛ توهم نیافریند و ماهیت ابژه ی مورد نظر را بازتاب دهد. وارونه نمایی و کژدیسه گی سرشت نشان سرمایه است.
اگر اغواگری رسانه های جمعی را برآن بیافزائیم دشواری شناخت سازوکار سرمایه دو چندان می شود. آگاهی می باید از “هفت خوان” واسطه ها بگذرد تا دیو سیاه سرمایه را بیاب . مثال جنگ و پیوند آن با سرمایه در این باره نمونه وار است. جنگ های امروز دیگر هم چون گذشته ی پیشاسرمایه داری تابعی از هوس رانی این یا آن فرمان روا برای گسترش قلمرو نیستند. جنگ بخشی از متابولیسم سرمایه حتی قلب متابولیک آن است. تا آن جا که همه ما شهروندان متمدن جامعه مدنی! از بام تا شام برسر منافع فردی در جنگ و ستیز هستیم.
اما در مقیاس بزرگ تر در باره ی “دست نامرئی بازار” که خود جنگی بدون خون ریزی میان صاحبان بنگاه های اقتصادی و به زیان زحمت کشان است چه می توان گفت؟ بگذارید از زبان توماس فریدمن سرمقاله نویس نیویورک تایمز بشنویم: “این گفت آورد را کالینیکوس در کتاب “مانیفست ضدسرمایه داری” آورده است “دست نامرئی بازار” هرگز بدون “مشت نامرئی” دیگری کارایی نخواهد داشت. بازارها فقط زمانی که حق مالکیت تامین شود کارایی دارند. این امر به نوبه خود چارچوبی سیاسی را طلب می کند که به وسیله قدرت نظامی حفظ و حمایت می شود. در واقع مک دونالد نمی تواند بدون مک دانل داگلاس (طراح هواپیمای F51 نیروی هوای آمریکا) رونق بیابد.”
جنگ با وجود پیوند درونی اش با سرمایه اما در جلوه بیرونی هم چون پدیداری خودفرما رخ می نماید. شاید به همین دلیل است که جنبش صلح دچار سردرگمی می شود. زیرا آن را همچون پدیده ای جدا از منویات سرمایه می بیند. کنش گران جبهه ی صلح، آتش نشان هایی را به یاد می آورند در میان خرمنی از دود و آتش، در حالی که نومیدانه می کوشند گوشه ای را خاموش کنند در برابر چشمان حیرت زده شان شراره های آتش از گوشه ای دیگر زبانه می کشد.
رابطه دیکتاتوری با آگاهی نیز برهم این نشان است. ما دیکتاتوری را زمانی باز می شناسیم که در سیمای فردی حقیقی یا حقوقی- مثلا حزب یا ارتش و… – متعین شود. یعنی آن را تنها با نماد شخصی شده اش به جا می آوریم. تندیسی بر گذرگاه ها، تصویری بر درو دیوار یا گزافه گویی برصفحه تلویزیون. اما دیکتاتور واقعی که اراده خود را بر نیرومندترین خودکامه گان جاری می سازد، این مفیستوفلس (۴) هم روزگار ما که روح جهان را به گروگان گرفته است، به عرصه شناخت برنمی آید و در پسِ پرده آگاهی رو نهان می کند. زیرا تصویر و تندیسی از آن در دست نیست و بر صفحه تلویزیون عربده نمی کشد. دیکتاتوری بازار!
طرفه آن که این خودکامه ترین عنصر همه ی دوران ها اراده اش را نه با میانجی پایوران برگزیده مردم بلکه به وسیله اشباحی پیش می برد که در ادبیات سیاسی، اطاق های فکر یا دولت در سایه نامیده می شوند.
آن گاه اندیشه سازان جنبش چپ! مشت خود را باز می کنند تا بگویند: رسانه ها می توانند در احوال حاکمان تحقیق کنند و فساد و انحراف آن ها را برملا سازند”. این اوج فریب کاری و حضیض اخلاق سیاسی است. ماهیِ در تور نیفتاده را به ما می بخشند!
اکنون که بحث نمادهای شخصی شده در میان آمد بی راه نخواهد بود اگر در پیوند با آن نیمنگاهی به موضوع دیگری داشته باشیم.
به گمانم در این باور بر خطا نباشم که اشتباه مهلک بلشویک ها و اتحاد شوروی این بود که به جای براندازی سازوکار سرمایه در جایِ نوعی متابولیسم اجتماعی، نمادهای شخصی شده آن یعنی صاحبان سرمایه را برانداختند. در نتیجه به جای کارفرمای خصوصی که کارگر آن را به تن خویش می بیند و با آن در چالش ناگزیر است؛ کارفرمای جمعی و حتی انتزاعی از آن را به نام “میهن سوسیالیستی” بر نشاندند. به این ترتیب کارفرما آرمانی و پنهان شد اما زنجیره عمودی تولید یعنی همان شیوه سازمان یابی کار زیرِ مدیریت سرمایه برجای ماند و مدیران، نماینده گان کارفرمای جمعی شدند. شوربختانه کمونیست ها که دل مشغولی اصلی شان عدالت در توزیع بود و سرمایه داری را نیز با همین شناسه یعنی نظام توزیع ناعادلانه مزد در برابر ارزش اضافی می شناختند در نیافتند که سرمایه بیش تر از این و حتی پیش تر از این همه نظام سلطه است و این هژمونی را نخست در فرآیند تولید نسبت به کارگران و سپس جامعه پیش می برد.
دموکراسی واقعی در جای نخست می باید در محل کار و تولید یعنی قلب متابولیک جامعه جاگیر شود و از آن جا به مدیریت سیاسی جامعه راه یابد. نقد مارکسیستی از همین زاویه، دروغین بودن دموکراسی سرمایه داری را آشکار می کند . این ناسازه را چه گونه می باید توضیح داد:
انسانی که در نقش کارگر فرمان بردار و شاید برده ی کارفرما و مدیران خویش است؛ چند متر آن سوتر در پای صندوق رای اما با ارباب خود برابر! و چه بسا از او پیشی بگیرد. و این ارباب چه گونه موجودی است که هم زمان در دو نقش پدیدار می شود. اگر این یک سناریوی کمیک نیست لاجرم مربوط به دو جهان متفاوت است. دنیای انتزاع و تخیل و دنیای انضمام و زنده گی واقعی. سرمایه داران در واقعیت با زحمت کشان برابر نیستند. اما برابری در عالم انتزاع را روا می دارند. اگر من جای آن ها بودم می توانستم دست و دل بازی بیشتری نشان دهم زیرا در قلمرو انتزاع نه همان انسان ها با یک دیگر برابرند که وزغ ها هم می توانند با انسان برابر باشند!!
وحشی بافقی شاعر سده ی دهم چالش دو برادر بر سر تقسیم میراث پدری را سروده است. از آن دو، یکی پیشنهاد جالبی را در میان می گذارد ( … از صحن خانه تا به لب بام از آن من – از بام خانه تا به ثریا از آن تو …) آزمندی این روستایی ساده جان دندان گردیِ بورژواهایِ زمان ما را به نمایش می گذارد .دموکراسی اگر به هژمونیِ سرمایه زیان نمی رساند از آن مردم. سود، انباشت و سروری از آن سرمایه سالاران. در دموکراسی نوع غربی مردم همان اندازه با هم برابرند که مومنان جدا از تبار طبقاتی شان در صف نماز و آیین عشای ربانی!
اکنون به بحثی بازمی گردیم که اندکی از آن دور شدیم. این که از میان بردن سازوکار سرمایه در اتحاد شوروی با امکانات و دانش آن زمان و در شهربندانِ دریایی از نیروهای دشمن خو میسر بود یا نه بحثی گشوده و دراز دامن است که از آن چشم می پوشیم. به هر حال کارگرفتن از نماد “میهن سوسیالیستی” یا هر نماد دیگری از این دست به ویژه آن جا که به “شریعت” تبدیل می شود؛ رد پای استثمار را گم می کند و چیزی مگر “نیرنگ سرمایه” برای سازگار کردن خود با شرایط نوین نیست. تکرار می کنم “نیرنگ سرمایه” و نه ترفند این یا آن حزب و رهبرسیاسی. شکل انضمامی تری از آن چه هگل “نیرنگ تاریخ” نامیده است. در این معنا که مردم در “روز واقعه” با همه ی توش و توان و احساس و اندیشه خود و نیز توان مندی ها و محدودیت های ذهنی و مادی شان در جنبش های اجتماعی شرکت می کنند؛ اما نتیجه فرجامین را اراده تاریخ رقم می زند. هر چند به نظر می رسد که تاریخ منویاتش را از فراز سیر کنش گران حاضر در صحنه پیش می برد؛ اما در خوانش دیالک تیکی، جدا از ما نیست. بلکه نام دیگری برای هم کنشی اراده های بی شمار است. آنچه در پی هر جنبشی فرادست می آید؛ برآیند ظرفیت های تاریخی و آماج های لحظه کنونی است. بی گمان ما نسبت به مهار عوامل تاثیرگذار دستِ درازی نداریم اما در پی هر خیزش، هم گرایی و نزدیکی میان توانایی ما و الزامهای تاریخی بیش تر می شود تا زمانی که عوامل سرکش در فراگرد تاریخ را “رام” کنیم و فرمان بردار منویات خود سازیم. “گل این جاست، این جا به رقص آی”.
در هر خیزش و جنبش سیاسی و اجتماعی – به رغم گواهی چشم و گوش – ما تنها شرکت کننده گان در آن نیستیم. مرده گان ما نیز دوشادوش و شاید پیشاپیش ما در شمار کنش گران هستند. و گاهی نیز توازن قوا به سود آن هاست با این همه جای دل سردی نیست؛ در فرجام پرولتاریا بر مرده گان خود چه در قالب “کار مرده” (یعنی سرمایه) و چه اندیشه مرده چیره خواهد شد بی گمان .
ع – روستایی – ۲۵ اردی بهشت ۱۴۰۱
زیرنویس:
۱-مجموعه آثار شاملو
۲- بالدوین و پسرعمویش گودفری از نجبای آلمان بودند. پس از فروگیری اورشلیم به دست صلیبیون بالدوین اول از ۱۱۰۰تا ۱۱۱۸ پادشاه اورشلیم بود.
۳- مقاله “کمونیست های حامی پوتین” علی کشتگر
۴- مفیستوفلس نام شخصی اهریمنی ور ادبیات آلمان است. برای نخستین بار در فاوست گوته به عنوان نماینده اهریمن ظاهر شد.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر